Spomenik ruskom caru Nikolaju II Romanovu (1868–1918) otkriven je 16. novembra 2014. godine u Beogradu, u parku u Ulici kralja Milana. Spomenik je podignut kao poklon Ruske Federacije, uz podršku Ruskog vojno-istorijskog društva, u vreme vlasti predvođene SNS-om, koja neguje bliske odnose sa Ruskom Federacijom. Svečano ga je otkrio tadašnji predsednik Srbije Tomislav Nikolić.
Ceremoniji su prisustvovali patrijarh srpski Irinej, patrijarh moskovski i cele Rusije Kiril, predstavnici Vlade Srbije, kao i zvaničnici Ruske Federacije i Grada Beograda. Autori spomenika su ruski vajari Andrej Kovalčuk i Genadij Pravotorov.
U javnom prostoru Srbije Nikolaj II se najčešće predstavlja kao vladar koji je 1914. podržao Srbiju nakon austrougarskog ultimatuma i time doprineo ulasku Rusije u Prvi svetski rat. Ovakvo tumačenje naglašava njegovu ulogu zaštitnika Srbije i pravoslavnog savezništva, zbog čega se spomenik često interpretira kao simbol istorijskog prijateljstva dve države. Na postamentu spomenika nalazi se i citat iz njegovog pisma upućenog regentu Aleksandru Karađorđeviću iz jula 1914. godine, kojim Rusija izražava podršku Srbiji.
Nekadašnji Devojački park, u kojem je smeštena statua ruskog cara ima izuzetan istorijski i simbolički položaj. Ovaj prostor nosi posebno istorijsko značenje jer je se u njegovoj blizini nalazio Stari konak, mesto ubistva dinastije Obrenović 1903. godine. Okružen je i najvažnijim državnim institucijama Srbije, zgradom Predsedništva Srbije i Skupštine grada Beograda. Odlukom Skupštine grada Beograda preimenovan je u Park Aleksandrov, u čast Ansambla Aleksandrov, vojnog hora Crvene armije čije je deo ansambla 2016. godine poginuo u avionskoj nesreći iznad Crnog mora. Takođe, na ovom mestu nekada se nalazila zgrada ambasade Carstva Rusije u Kraljevini Srbiji, koja je nakon Prvog svetskog rata postala jedan od centara ruske emigracije.
Međutim, istorijska ličnost Nikolaja II predmet je različitih i često suprotstavljenih interpretacija. Kao poslednji ruski car, vladao je u periodu političkih kriza, represije i društvenih nemira u Rusiji. Njegovu vladavinu obeležili su događaji poput Krvave nedelje 1905. godine, gušenja političkih protesta i ograničenih reformi koje nisu sprečile rast nezadovoljstva. Nakon Oktobarske revolucije 1917. godine, Nikolaj II je abdicirao, a 1918. godine je sa porodicom pogubljen.
Postavljanje spomenika u Beogradu pokrenulo je javnu debatu o tome dase naglašava samo jedna dimenzija njegove istorijske uloge, dok se zanemaruju kontroverze vezane za njegovu vladavinu u Rusiji.
Spomenik se zato tumači i kao primer kulturne diplomatije i savremenih političkih odnosa, ali i kao slučaj selektivnog istorijskog pamćenja u urbanom prostoru. Kontroverze se naročito javljaju u kontekstu popustljivog odnosa vlasti predvođene SNS-om prema aktuelnom ruskom režimu, kao i političkih poruka koje su ugrađene u ovakve komemoracije.
