HRAM SV. SAVE

Hram Svetog Save nalazi se na Vračaru. Okružuju ga ulice: Katanićeva, Bore Stankovića, Braničevska i Svetosavski plato.

Inicijativa za podizanje Hram Svetog Save na Vračaru pokrenuta je 1895. godine, prilikom obeležavanja 300 godina od spaljivanja moštiju Svetog Save, prvog srpskog arhiepiskopa. Gradnja je započela 1935. godine, ali je usled različitih istorijskih okolnosti obustavljena tokom Drugog svetskog rata.

Izrada projekta poverena je arhitektama Bogdanu Nestoroviću i Aleksandru Deroku, koji su hram projektovali u postvizantijskom stilu.

U posleratnom periodu, u socijalističkoj Jugoslaviji, nije postojao politički konsenzus za nastavak gradnje. Tek 1984. godine radovi su obnovljeni prema projektu arhitekte Branka Pešića, čime je započeta nova faza izgradnje koja je trajala decenijama.

Hram Svetog Save danas predstavlja jedan od najvećih pravoslavnih hramova na Balkanu.Ispred Hram Svetog Save nalazi se spomenik Svetom Savi, izliven u bronzi i postavljen 2003. godine, delo ruskog vajara Vjačeslava Klikova. Spomenik je poklon umetnika i Međunarodnog fonda slovenske kulture i pismenosti iz Moskve, organizacije koja se bavi promocijom slovenske kulturne i pravoslavne tradicije.Angažovanje umetnika i institucija povezanih sa promocijom slovenske i pravoslavne ideologije ukazuje da spomenik ima ne samo kulturnu, već i političko-simboličku funkciju.

Završna faza unutrašnje dekoracije hrama, posebno izrada monumentalnog mozaika, realizovana je kroz saradnju srpskih i ruskih institucija i umetnika. Ovaj projekat finansiran je u okviru programa kompanije Gazprom Neft, koja kroz ulaganja u kulturu i očuvanje nasleđa učestvuje u oblikovanju javnog prostora i simboličkih značenja.

Iako se u zvaničnim narativima ovaj poduhvat predstavlja kao izraz „duhovne bliskosti“ i „bratskog prijateljstva“ između Srbije i Rusije, njegovo finansiranje i institucionalni okvir ukazuju na širi kontekst savremenih odnosa između dve države. Dodatnu dimenziju ovom projektu daje i poseta predsednika Rusije Vladimira Putina 2019. godine, kada je zajedno sa državnim i crkvenim vrhom Srbije posetio izradu završnih radova na mozaiku u Hramu Svetog Save. Ovaj čin prevazilazi nivo ceremonijalnog gesta i ukazuje na jasnu političku dimenziju projekta, u kojoj se kulturni i verski simboli koriste kao deo šire diplomatske komunikacije i afirmacije međudržavnih odnosa.

Hram je sagrađen u neovizantijskom stilu u obliku grčkog krsta nad kojim se izdiže velika kupola. Građevina ima belu mermernu fasadu,a još 13 manjih kupola dodatno nagašavaju gornji deo crkve.

Portali se nalaze na južnoj, severnoj i zapadnoj strani. Glavni ulaz je sa zapadne strane, iznad kojeg se nalazi luneta u kojoj je mozaička slika Hrista.
Eksterijer hrama završen je 2004. godine a u narednim godinama pristupilo se izradi unutrašnje dekoracije. Najpre je završena kripta hrama, a istovremeno se završavala i mozaička dekoracija kupole i unutrašnjih zidova crkve.

Poseban poduhvat bio je postavljanje kupole teške 4000 tona. Kupola koja je prethodno sagrađena, zajedno sa veliki zlatnim krstom podignuta je i postavljena na noseće zidove crkve. Podizanje kupole trajalo je 40 dana i završeno je 1989.godine. Te godine postavljen je i krst koji je delo vajara Nebojše Mitrića.

Unutrašnji prostor predstavlja jedinstvenu celinu u koju može da stane 10.000 ljudi. Gornju zonu crkve čine tri horske galerije površine 1444 m2. Nad središnjim prostorom naosa uzdiže se kupola visine 65, sa rasponom od 30,5m.

U unutrašnjoj dekoraciji zidova prepliću se plitki ornamentalni reljefi i mozaička dekoracija. Reljefna adekoracija je inspirisana ornamentima sa srpskih srednjovekovnih manastrira, a motiv koji se ponavlja je ovalni medaljon sa hrizmonom, ali umesto Hristovih inicijala, uklsano je ime Sv. Save.

Mozička dekoracija predstavlja najveći deo unutrašnje dekoracije uz manje delove u fresko tehnici. Mozici prekrivaju 17.000 m2 zidova i rađeni su na zlatnom tonu po ugledu na vizantijsku ikonografiju.

Na izradi mozaičke dekoracije radio je tim srpskih i ruskih slikara. Centralnu kupolu krasi mozaik Vaznesenja Hristovog sa figurom Hrista u kaloti kupole i figurama Bogorodice, arhanđela i apostola koji ga okružuju.

Ispod glavnog prostora naosa nalazi i se kripta veličine 1800 м², čija je tavanica visoka 7 metara. Arhitekta ovog dela hrama je Zoran Bulajić.

U kripti se nalazi crkva Sv. Lazara. Oslikana je freskama koje prikazuje scene iz života kneza Lazara u neovizantijskom stilu i po pravoslavnom ikonografskom programu.

Namena kripte je višestuka, služi i kao izložbeni prostor i za održavanje različitih kulturnih sadražaja.

Poseban deo kripte iza oltara namenjen je sahranjivanju srpskih patrijarha.

Pripremila: Ivana Pantović