Krajem 14. i početkom 15. veka politička situacija na Balkanu se značajno promenila, posebno nakon poraza osmanske vojske u bici kod Angore 1402. godine. Zarobljavanje sultana Bajazida I izazvalo je krizu u Osmanskom carstvu, što je išlo u prilog knezu Stefanu Lazareviću, vladaru Moravske Srbije. Od vizantijskog cara dobio je despotsku titulu, koja je bila najviša moguća posle carske, pa je njen politički značaj bio ogroman.
Kako bi zaštitio granice Ugarske od budućih osmanskih napada, ugarski kralj Žigmund sklopio je dogovor sa srpskim vladarom. Prema tom sporazumu, Stefan je u zamenu za vazalske obaveze prema Kraljevini Ugarskoj dobio upravljanje Beogradom. Na osnovu posrednih istorijskih izvora, smatra se da je ugovor potpisan 1403. ili početkom 1404. godine.
Stefan Lazarević (1377–1427) bio je srpski srednjovekovni vladar, pesnik, zakonodavac, vojskovođa, pokrovitelj umetnosti i svetitelj Srpske pravoslavne crkve. Bio je sin kneza Lazara, koji je poginuo u Kosovskoj bici 1389. godine boreći se protiv Osmanskog carstva u odbrani srpskih teritorija.
Početkom 15. veka, despot Stefan je stabilizovao Srbiju političkim manevrima i reformama, čime je od vizantijskog cara stekao titulu despota. Mađarski kralj ga je odlikovao vitezom i dodelio mu posede, uključujući Beograd, koji je po prvi put postao prestonica Srbije. Nakon njegove smrti, Srbija je još tri decenije postojala u nezavisnom ili poluzavisnom statusu pre nego što je potpala pod osmansku vlast. Snažna povezanost despota Stefana sa Srpskom pravoslavnom crkvom ogleda se i u njegovoj kanonizaciji za svetitelja 1927. godine.
Despot Stefan Lazarević, 1982. skulptor Nebojša Mitrić, Kalemgdan
Maketa dvora despota Stefana
Beograd je, tada u zapuštenom stanju, dobio despot Stefan Lazarević na upravljanje od kralja Žigmunda. Prema rečima njegovog biografa, bugarskog istoričara Konstantina Filozofa, briga za izgradnju Beograda kao nove prestonice bila je konstantna tokom čitave njegove vladavine. Najveća pažnja posvećena je vojnim objektima: grad je bio okružen dvostrukim zidovima i dubokim jarkom sa kopnene strane. U grad se ulazilo preko pokretnih mostova i kroz tri kapije: zapadnu, istočnu i južnu. Kapije na istoku i jugu imale su kule i bile su posebno važne i snažno branjene, dok je postojala i severna kapija koja je vodila ka Donjem gradu. Gornji grad je obuhvatao teritoriju na brežuljku, Donji grad je obuhvatao deo ravnice prema obalama reka, a o prostoru današnjeg grada nema podataka.
Despotova kula
U Gornjem gradu se isticao despotov dvor, a u neposrednoj blizini je bila prvobitna kula Nebojša, koja više ne postoji. Ona je zauzimala prostor u blizini današnje Defterdareve kapije i česme Mehmed paše Sokolovića.U Gornjem gradu se nalazila i despotova riznica verovatno u blizini dvora.
U Donjem gradu se nalazilo veliko gradsko naselje, kuće trgovaca, zanatlija i stanovnika Beograda. Bilo je više crkava, a najveća među njima bila je crkva Uspenja Bogorodice. Ona je preprostavlja se bila na prostoru gde je danas Crkva Ružica.
Od ostalih objekata isticala se bolnica i prihvatilište za strance.
Pristanište je bilo na Dunavu, sa severne strane u delu gde je današnja Kula Nebojša.
Tokom opsade Osmanlija, grad je uništio požar, a posle njihovog osvajanja Beograd je postao tipičan orijentalni grad uskih i krivudavih ulica. Jedino je beogradska tvrđava uspela da zadrži deo svoje urbane strukture.Stefanova naklonost umetnosti i književnosti ogledala se u njegovim pesničkim delima, stvaranju dvorske biblioteke, podsticanju manastirskih skriptorijuma i kulturnom uzdizanju države.
Vladavina Stefana Lazarevića duboko je povezana sa nasleđem njegovog oca i Kosovskom bitkom, koja je postala važna za afirmaciju srpskog nacionalnog identiteta. Bitka se u srpskoj tradiciji često prikazuje kao odlučujući sukob hrišćanstva i islama, žrtva za veru i borba između dobra i zla. Ovaj narativ je razvio snažne kultove nacionalnog mučeništva, koji su kasnije korišćeni u političke svrhe, naročito tokom obeležavanja 600. godišnjice bitke 1989. godine.
Poslednjih godina srpske vlasti, sve više ističu Kosovsku bitku, njeno nasleđe i ključne istorijske ličnosti u nacionalnom sećanju. Podignuti su brojni spomenici srednjovekovnim vladarima kako bi se afirmisao istorijski kontinuitet i srpska „istorijska“ prava, ali i podigla svest o statusu srpske populacije na Kosovu i Metohiji.
Ovi spomenici simbolizuju ideju povratka „privremeno izgubljenih“ teritorija Kosova i Metohije, pozicionirajući despota Stefana kao naslednika koji će osvetiti smrt svog oca i povratiti punu vlast nad srpskom državom u južnoj pokrajini.
Trenutno u Beogradu postoje dve statue posvećene despoti Stefanu Lazareviću. Prva je Spomenik despotu Stefanu, koji se nalazi na Kalemegdanu, a delo je vajara Nebojše Mitrića i otkriven je 1982. godine. Druga je Statua Stefana Lazarevića u Beogradu, delo vajara Svetomira Arsića-Basare, podignuta 2021. godine.
Despot Stefan Lazarević, 1982. skulptor Nebojša Mitrić, Kalemegdan
Despot Stefan Lazarević, vajara Svetomira Arsića-Basare, 2021.