ISTORIJAT
Ideja o izgradnji crkve na Dorćolu javila se neposredno pred srpsko-turske ratove 1876–1878. godine, u vreme kada je Srbija bila u ratnoj pripravnosti i tražila podršku velikih sila. Dolazak ruskih dobrovoljaca imao je značajnu vojnu i simboličku dimenziju: izražavao je panslovensku i panpravoslavnu solidarnost i pružao moralnu i logističku podršku maloj srpskoj vojsci, koja je bila znatno slabija od osmanske vojske. Iako Prvi srpsko-turski rat nije završen pobedom, prisustvo ruskih oficira, vojnika i medicinara ojačalo je međunarodni položaj Srbije.
Tokom 1876. u Beograd je, zajedno sa ruskim dobrovoljačkim korpusom pod vodstvom generala Černjajeva, stigla pokretna ruska vojna crkva, gvozdena kapela posvećena Svetom Aleksandru Nevskom. Kapela je služila za bogosluženja, opela poginulim vojnicima i druge verske obrede, a njena lokacija je pratila ratne prilike. Ikonostas sa ikonama, delo ruskog slikara A. Kolčina iz 1876. godine, sačuvan je i danas se nalazi u manastiru Rajinovac kod Grocke.
Kult Aleksandra Nevskog oblikovan je još u okviru ruske srednjovekovne tradicije, ali je od samog početka imao snažnu političko-ideološku dimenziju. Kao knez i vojskovođa iz 13. veka, Nevski je u narativima predstavljen kao zaštitnik pravoslavlja i nosilac državnog poretka, čemu je naročito doprinela njegova kanonizacija u 16. veku. Od vremena Petra Velikog, kult Aleksandra Nevskog sistematski se koristi za potvrđivanje kontinuiteta ruske državne moći. Ova interpretacija opstala je i u sovjetskom periodu, gde je Nevski, u, reafirmisan kao simbol patriotizma i otpora stranim neprijateljima.
U srpskom kontekstu, Aleksandar Nevski nema neposredno istorijsko uporište, već se njegov kult gradi u okviru panslovenskih i panpravoslavnih ideja 19. i 20. veka. Crkva Svetog Aleksandra Nevskog u Beogradu svedoči da je ličnost Aleksandra Nevskog bila simbol duhovne i istorijske bliskosti Srbije i Rusije, i oličenje zaštitničke uloge koju je Rusija imala u srpskoj istoriji.
Sa širenjem Dorćola i priliva pravoslavnog stanovništva, 1876. godine formiran je odbor građana sa ciljem izgradnje stalne crkve. Beogradska opština ustupila je zemljište na prostoru nekadašnje džamije, između današnjih ulica Cara Dušana, Dubrovačke i Skenderbegove. Prva, skromna crkva Svetog Aleksandra Nevskog završena je 1877. godine i osvećena 1. oktobra iste godine, koristeći crkvenu opremu iz ruske kapele.
Ova crkva služila je vernicima Dorćola do 1891. godine, kada je, radi izgradnje osnovne škole, srušena uz obećanje opštine da će podići novu crkvu. Crkvene stvari su privremeno smeštane u Sabornoj crkvi, a bogosluženja su obavljana u kapeli u Domu Svetog Save, a potom u školi na dunavskom kraju.
Opština je 1892–1893. godine otkupila novo zemljište i započela izgradnju crkve prema projektu arhitekte Mihaila Milovanovića u srpsko-vizantijskom stilu. Međutim, zbog problema sa podzemnim vodama i pucanja temelja, izgrdanja je obustavljena a plac je kasnije prodat.Na tom mestu je izgrađena privatna prizemna kuća koja i dalje postoji i koja je orjentisana prema istoku sa zaobljenim delom koji podseća na apsidu crkve.
Nakon toga kupljeno je novo zemljište na lokaciji gde se današnja Crkva Svetog Aleksandra Nevskog i nalazi. Projekat nove crkve izradila je Jelisaveta Načić, prva žena arhitekta u Srbiji i arhitekta Beogradske opštine. Time je okončan dug i složen proces planiranja i potrage za trajnom crkvom na Dorćolu.
Zbog izbijanja rata sa Turskom 1912. godine zidanje je obustavljeno. Radovi su nastavljeni tek 1927. godine, kada je prvobitni projekat Jelisavete Načić pretrpeo određene izmene, koje su izvršili arhitekti Petar Popović i Vasilije Androsov. Izmene su se najverovatnije odnosile na tehnička unapređenja, materijale i bogatiju obradu fasada i enterijera. Iste godine crkva je dobila na dar mermerni ikonostas, dva prestola i amvon iz crkve na Oplencu, izrađene od belog venčačkog mermera. Tokom 1928. godine crkva je ozidana i pokrivena, 1929. završeni su preostali građevinski radovi, a 1930. godine ugrađeni su ikonostas i zvona, postavljen mermerni pod, oslikani zidovi i uređena crkvena porta.
U severnoj pevnicii izgrađena je spomen-kosturnica palim ratnicima iz oslobodilačkih ratova 1876–1878, 1912–1913. i 1914–1918. godine, prema projektu Mihaila Milojkovića.
IZGLED
Crkva Svetog Aleksandra Nevskog dizajnirana je u srpsko-vizantijskom stilu, sa posebnim uticajem Moravskog sila. Osnova crkve je u obliku trolista, koji se sastoji od tri polukružne apside. Nad centralnim prostorom, oslonjena na četiri stuba, uzdiže se osmostrana kupola, dok se nad pripratom nalazi zvonik. Ikonostas u crkvi nije rađen posebno za ovaj hram, već je poklon iz crkve na Oplencu. Izrađen je od belog mermera u moravskom stilu. Ikone na ikonostasu naslikao je Boris Seljanko 1930. godine u Beogradu.
Zidne slike u crkvi izvedene su tehnikom al-seko u periodu od 1970. do 1972. godine, a naslikao ih je jeromonah Naum Andrić u skladu sa srednjovekovnom tradicijom srpskog crkvenog slikarstva.
U crkvi se danas čuva više pojedinačnih ikona, među kojima se ističe ikona Svetog Aleksandra Nevskog iz prve polovine XIX veka, delo poznatog poljskog slikara Jana Matejke (oko 1890). Kralju Aleksandru Karađorđeviću ikonu je poklonio predsednik Poljske, Jozef Pilsudski, a kralj ju je potom darovao crkvi.
Postavljanje bronzane biste Aleksandra Nevskog 2021. godine u porti beogradske crkve, kao poklona grada Sankt Peterburga povodom 800. godišnjice njegovog rođenja, potvrđuje savremenu instrumentalizaciju ovog kulta u cilju simboličkog učvršćivanja istorijskih veza između Srbije i Rusije. Autor biste je Andrej Dementjev.
Činjenica da identične bronzane biste Aleksandra Nevskog postoje u više gradova u Rusiji : u Lavri Aleksandra Nevskog u Sankt Peterburgu, na Sabornom trgu u Krasnodaru, u Astrahanu, Azovu, i drugim gradovima, ukazuje na politički konstruisanu memorijalnu praksu. Ovakva formalna istovetnost upućuje na postojanje standardizovanog narativa sećanja, koji favorizuje ideološki poželjne interpretacije prošlosti.
