VAKUF REIS-UL-KUTUB HADŽI MUSTAFE
Zgrada u kojoj se danas nalazi Muzej Vuka i Dositeja podignuta je sredinom 18. veka kao vakuf (zadužbina) Reis-ul-Kutab Hadži Mustafe. Pretpostavlja se da je nastala između 1739. i 1789. godine, u vreme kada je Beograd bio deo Osmanskog carstva. U njoj je, prema pojedinim izvorima, jedno vreme boravio i beogradski defterdar, visoki finansijski službenik osmanske uprave.
Kuća predstavlja karakterističan primer balkansko-osmanske stambene arhitekture. Organizovana je oko centralne divanhane, prostorije namenjene prijemima i okupljanjima, dok je unutrašnji raspored bio podeljen na selamluk, deo namenjen gostima i muškarcima, i haremluk, porodični prostor okrenut ka bašti. Iako je današnji izgled delimično rezultat restauracije, zgrada i dalje svedoči o načinu života u Beogradu tokom osmanskog perioda.
Početkom 19. veka kuća dobija novu ulogu. Godine 1809. u nju se useljava Velika škola, prva viša obrazovna ustanova u modernoj Srbiji, koju je osnovao Dositej Obradović. Među njenim prvim učenicima bio je Vuk Karadžić, budući reformator srpskog jezika i pisma. Rad škole prekinut je 1813. godine, posle sloma Prvog srpskog ustanka, ali će upravo iz nje kasnije nastati Univerzitet u Beogradu.
Posle Drugog svetskog rata zgrada je obnovljena, a 1949. godine u njoj je otvoren Muzej Vuka i Dositeja. Muzej je smešten ovde jer je između 1809. i 1813. godine u ovoj zgradi radila Velika škola, čiji je osnivač bio Dositej Obradović, dok je Vuk Karadžić bio jedan od prvih učenika.
VELIKA ŠKOLA
Početkom 19. veka kuća je dobila novu namenu. U nju se 1809. godine uselila Velika škola, prva viša obrazovna ustanova u modernoj Srbiji. Osnovana je godinu dana ranije, u vreme Prvog srpskog ustanka, sa ciljem da obrazuje činovnike i druge stručne kadrove za novu srpsku državu. Za njeno osnivanje najzaslužniji su bili Dositej Obradović i Ivan Jugović, prvi upravnik škole.
Nastava se odvijala bez udžbenika. Učenici su sedeli na slamnim stolicama i zapisivali profesorova predavanja, dok su nastavnici za rad koristili strane knjige i geografske karte. Pored istorije, geografije, računice i stranih jezika, učili su pravo, moralnu filozofiju i crkveno pojanje, ali i mačevanje i rukovanje puškom, što je odražavalo potrebe Srbije u vreme ustanka.
Među prvom generacijom od dvadeset učenika bio je i Vuk Karadžić, budući reformator srpskog jezika i pisma. Rad škole prekinut je 1813. godine, posle sloma Prvog srpskog ustanka, ali se Velika škola smatra začetkom visokog obrazovanja u Srbiji, iz kojeg će se kasnije razviti Univerzitet u Beogradu.
Tokom svog kratkog rada Veliku školu pohađalo je ukupno 36 učenika. Njeni učenici postali su činovnici, sudije i pisari nove srpske države, učestvujući u izgradnji novih institucija.
MUZEJ
Tokom 19. veka zgrada je menjala vlasnike i namenu. Posle restauracije nakon Drugog svetskog rata, u njoj je 1949. godine otvoren Muzej Vuka i Dositeja. Muzej je smešten u zgradu u kojoj je između 1809. i 1813. godine radila Velika škola, čiji je osnivač bio Dositej Obradović, dok je među njenim prvim učenicima bio Vuk Karadžić.
Muzejska zbirka posvećena je dvojici ljudi koji su obeležili razvoj modernog obrazovanja, književnosti i kulture u Srbiji. Najvredniji deo zbirke čini zaostavština Vuka Karadžića, koju je njegova ćerka Mina Karadžić-Vukomanović, jedna od prvih srpskih slikarki, krajem 19. veka poklonila Kraljevini Srbiji. U muzeju se čuvaju njegovi lični i porodični predmeti, rukopisi, portreti, umetnička dela, prva izdanja knjiga i bogata arhivska građa.
Za razliku od Vukove zaostavštine, Dositejevi lični predmeti nisu sačuvani, jer su uništeni u požaru Beograda 1813. godine. Njegov deo zbirke čine prepiska, rukopisi, portreti i prva izdanja dela, koja svedoče o životu i radu prvog srpskog ministra prosvete i jednog od najznačajnijih prosvetitelja srpske istorije.
